August 22, 2016

Crkva

„Srbi su postepeno primali hrišćanstvo u VII, VIII, a najviše u IX veku i to u II-oj polovine IX veka“ (Jiriček: Istorija Srba, I, str..154 , 166)

  1. jula 1050.g. je početak rascepa u hrišćanstvu koji i danas traje (Učitelj, pedagoško-knjižnjvni list, sv. 1, Bgd. 1896., str.45.- Tihomir r. Đorđević)

„Potpunu samostalnost srpska crkva je postigla 1346. god. uzdizanjem arhiepiskopije na stepen patrijaršije. 1375.g. carigradski patrijarh priznaje srpsku patrijaršiju“ /Pravna istorija jugoslovenskih naroda, str.33 /

Autokefalna crkva osnovana je 1912. godine* /*Sima Ćirković: Moravska Srbija u istoriji srpskog naroda, Bgd, 1972, str.108/. Vaseljenska patrijaršija priznala je 1920. g. autokefalnost ujedinjenoj srpskoj crkvi /Pravoslavlje, br.687, 27.april 2003.g, str.28/

Turci ne samo da nisu vodili računa o crkvama, smetao im je i zvuk zvona. Sveštenike i kaluđere su mrzeli zato što su znali da su prosvećivali narod i budili u njima duh slobode. U to vreme većina sveštenika bila je iz naroda sa sela, koji su znali da čitaju i pišu. Oni su bogosluženje i druge crkvene poslove učili od starijih sveštenika ili u nekom manastiru.

Vladike su uglavnom bile iz Grčke. Kao dobri trgovci oni su i parohije prodavali za pare. Često su zbog pustih para jednu prohiju delili na dva sveštenika, pa se dešavalo da se u parohiji jedno selo proda dvaputa.

I pored velikih pritisaka i nameta Turci nisu mogli da uguše srpski duh koji se najviše negovao i održavao po manastirima.

/V.J.Petrović i Dr.N.Petrović: Građa za istoriju Kraljevine Srbije, knj. II od 1815-1821., Bgd, 1882., str. 382 /

Iz Istorije Niša od više autora, na našem području prema turskim popisima krajem 15.v., tačnije 1498*.godine,pominju se naselja: Grnčar, Radinjinci, Strelac, Studena, Crvena Jabuka. Neka od njih su imala manastire. Pominju se manastiri: “Prečista” u Grnčaru da je bio pust**, a u Brestov Dolu iste godine da je bio “sveštenik Jakov, sin popa”.*** Iz ovih podataka vidimo da su u pomenutim naseljima živeli Srbi pravoslavne vere. Manastiri i crkve su za njih bili najsnažniji oslonac i u najtežim vremenima da očuvaju narodnost i sve odlike srpskog naroda.

U niškoj regiji bilo je 1516. g. 25. manastira, od kojih je 13. bilo praznih, a 12. je bilo nastanjeno sa ukupno 25. kaluđera. Iste godine manastiri “sv.Nikola” u Studeni i manastir “Prečista” u Grnčaru Bili su prazni****/bio je 1498.g. “pust”.****

“Godine 1564. po popisu bilo je ukupno 25. manastira (11.pustih) i 25. kaluđera u Niškoj regiji. U 15. manastira sedam je praznih, 8. nastanjenih sa 10. kaluđera.*****

/*Istorija Niša od najstarijih vremena do oslobođenja od Turaka 1878., Gradina-Prosveta, Niš, 1983.,str.108. ; **Isto str.144. ; ***Isto, str. 141./; ****Isto, str. 148./, ***** Isto, str.143./

I Strelac je imao svoju bogomolju u mahali Ravna, (danas Popova mala) na desnoj obali Ravne koju su Turci do temelja uništili

Današnja crkva podignuta je na ruševinama staroga hrama u doba Turaka 1838. g. Podigao je uz pomoć meštana, sveštenik Radenko Gmitrović, rodom iz Strelca, koji se opismenio i izučio za sveštenika u manastiru Rakovica kod Beograda. Glavni majstori pri izgradnji hrama bili su: Ignjat, Neša iz Valniša i Stojko.

1001Crkva se nalazi u potesu Paligradica koja se od Vitela spušta prema reci Ravni. Udaljena je osadesetak metara od rečnog korita. Od centra sela Selišta udaljena je oko 600. m.

(Knjigu oktoih oko 1868 godine kupio je i poklonio svetoj Bogorodici graditelj crkve majstor Neša, rodom iz Valniša. Knjigu je kupio juna meseca za 25 groša)

(Prilog 1868 i oko…9309 Zapis na oktoihu Strelačke crkve)

Zahvaljujući vrednim majstorima crkva je sagraćena za četiri i po meseca, od 1. juna 1838 do 15. oktobra iste godine Te godine harala je kuga i mnogi su ljudi umrli. Prva epidemija kuge (čume kako su je ljudi zvali) u našem okrugu bila je 1814 i 1815 godine. Prema crkvenim zapisima, u Pirotu je od kuge (čume) u 1815 -oj godini umrlo oko 8.000 ljudi. Druga epidemija kuge zadesila je naše krajeve 1838 godine i nezna se broj umrlih.

1020Strelačka crkva posvećena je svetoj Bogorodici i nosi zvanično ime Hram Uspenije Presvete Bogorodice. Meštani je jednostavno zovu Crkva Sveta Bogorodica. Glavni deo crkvene porte bio je ograđen tarabama i imao dve kapije. Jedna je bila na zapadnoj strani. Pored te velike kapije za ulaz zaprežnih vozila bila je jedna mala za ljude. Ispred kapije sa leve strane bio je ogroman orah i pravio “debelu” hladovinu. Oraha više nema, a ni kapije. Sa desne strane kapije u porti bila je prizemna mala čatmara pokrivena ćeramidom. Služila je tutoru-crkvenjaku da u njoj čuva velike crkvene kotlove u kojima se spremala čorba “molitva” na Krs za vreme proletnjeg s. Nikolu i na Velikoj Gospojini 28 avgusta kada je bila velika svetkovina i sabor je trajao tri dana. Tu se čuvali i mnogi drugi crkvi potrebni predmeti i alati.

Od oraha, na severo istočnoj strani u porti crkve prema seoskom putu, bila je još jedna prizemna zgrada čatmara u kojoj je bila prva škola u Strelcu i jedna od najstarijih škola u novooslobođenim krajevima od Turaka. (prilog snimak ). O njoj je bilo više reči u odeljku o školi. Druga kapija porte bila je pored stoletnog jasena na istoku i vodila je u drugi mnogo veći deo crkvenog poseda. Na livadi je bunar sa hladnom i pitkom vodom. Stoletni jasen svojom visinom i krunom zadivljuje svakog posetioca. Po pričanju Boška,Todora, Jovanovića jasen je posadio deda Mateja, rođeni brat Boškovog dede Jovana po majci. Deda Mateja je posadio jasen kada je Stevan Stanković “Kardaš“ pošao u prvi razred osnovne škole, a to je bilo 1881 ili 1882 godine. Stevan je tada držao sadnicu uspravno, dok je deda Mateja stavljao zemlju u pripremljenu rupu. U blizini jasena zasadili su i Javor, ali njemu ne odgovara zemljište te i danas prtveje (tavori). Pored velikog jasena izgleda kao patuljak.

1074Na jugozapadnoj strani crkve je visoki zvonik sa dva zvona. Veće zvono kupili su i dopremili strelčani koji su radili posle Prvog svetskog rata u borskom rudniku. Pokretač akcije za prikupljanje novčanih sredstava i nabavku zvona bio je Radenković Ivka Branimir, koji je u borskom rudniku radio kao glavni kuvar. Na zidu zvonare, na jednoj ploči ispisana su imena darodavalaca.

Crkveno zvono koje su radnici, pečalbari iz Strelca u Boru kupili, vozom je dopremljeno do Bele Palanke. Od Bele Palanke do strelačke crkve zvono su doterali kolima sa volovskom zapregom deda Stevan Ranđelović, kmet i njegova supruga Mileva.

Na južnoj strani crkve u bregu su spomenici strelačkih sveštenika, zarasli u korov i šiblje. Neki su do polovine zatrpani, a neki stoje koso pod uglom od 45 stepeni. Samo na tri spomenika mogu da se priočitaju imena: Radenko Gmitrović, Kosta Gligorijević i Milovan (pop Mila) Ristić.

Od obnavljanja hrama 1838 godine, bogosluženje u crkvi vršili su sveštenici: Radenko Gmitrović i njegova dva sina Grigorije i Đorđe, Kosta Gligorijević, Stevan (kršten Stefan) Velković (svi iz Strelca), Andreja Ristić (iz Valniša), Andreja Stojlović, Panajot Pavlović (iz Valniša). Sredinom februara, tačnije 13 februara 1903 godine postavljen je za stalnog paroha u Strelcu Haxi-Grigorije Popović (1826-1911), sin znamenitog i “jednog od najvrednijih i najvaljanijih pastira duhovnog stada” (Tih.Đorđević), sveštenika Radenka Gmitrovića. U hramu Uspenije Presvete Bogorodice Haxi- Grigorije radio je do svoje smrti 27. februara 1911 godine.

!878. g. Jeparhija pirotska pružala se do Dragomana, do Trna i Breznika (Klisure) i zahvatala je Lužnicu do Strelca.

O nastavi hrišćanske nauke u školi 1904.godine u svome izveštaju školski nadzornik za okrug pirotski i srez vlasotinački Sofronije A.Simić između ostalog piše:

“…Pravo je da za neuspeh iz ovoga nastavnog predmeta za opadanje religioznosti i morala ponesu svoj krst i oni koji su takođe, možda i mnogo više od učitelja pozvani da na njivi Gospodnjoj delaju, a među tim je i sami možda i nehotice razaraju, a to su sveštenici.

Smatrajući svoj poziv kao običan zanat , koji ih ishranjuje, oni baš kao i zanatlije hitaju, žure da posao što pre svrše. One pojedinosti, bez koje se ovako delikatna služba ne može da vrši, retko je naći kod našeg sveštenstva. I kad su u odeždama oni su obični ljudi kakve smo ih pre toga na ulici ili u mehani videli. Isti ton govora, isto kretanje, skoro tako isto držanje i ponašanje, žurenje i brzanje da što pre svrše posao, jednom reči, oni su i pod odeždama obični ljudi, a takvi ljudi tim putem ne samo što nisu u stanju da održavaju religioznost i bude religiozna i moralna osećanja, no naprotiv i nehotice stvaraju nereligioznost, a o buđenju religioznih i moralnih osećanja ne može biti ni reči”./ MPs.f.59., r.19., 1904., list 4./. /Kao da je pisano danas-autorova primedba/

Napomena: Ovakvo ponašanje pojedinih sveštenika je i danas.

Za vreme Balkanskih i Prvog svetskog rata u Strelcu nije bio srpski sveštenik. Bugari su za vreme I sv.rata postavili svoga sveštenika Petra, kako bi pridobili meštane da se odreknu nacionalnog imena.

Od stvaranja Jugoslavije SHS 1918 godine do 1924 nemam podatke o sveštenicima u Strelcu. Živojin (Slavka) Popović, unuk sveštenika Stevana Veljkovića dobio je strelačku parohiju 1924 godine i vršio je svešteničku službu do tragične pogibije 1937 godine. Posle službe u selu Studeni, vraćajući se kući, pred prvi mrak zagazi sa konjem u Rajnu reku. Nadošla bujica od nevremena u Strelcu, obori konja i on se utopi, a konj ispliva. Posle njegove tragične smrti postavljen je u strelačkoj parohiji Jerimonah Ilarion / Vladimir Kuboža/ (rušnjak). Doveden je iz Sukovskog manastira 15.12.1937.g.. Priča se da je iz ekonomskih razloga Ilariona doveo Slavko pop Stevanov, otac tragično poginulog pop Žike. Kuboža je stanovao kod Slavka Popovića i služio u strelačkoj crkvi sve do 1943 godine. Iako su Bugari 1941 godine doveli svoga sveštenika, meštani su zvali kaluđera Ilariona da im krsti decu i venčava. Zbog toga su i meštani i Ilarion bili maltretirani. Da bi sačuvao glavu Ilarion je pobegao u Sićevački manastir gde je živeo do svoje smrti..

Posle oslobođenja u strelačkoj crkvi vrši bogosluženje do zabrane od narodnih vlasti Milutin B. Radenković (1906-1960), iz Strelca. Na prvi dan Uskrsa 1946 godine, dolaze iz babušničke OZNE Uroš Andrejić, rodom iz Studene i Sreten Nikolić, iz sela Stola i sa konjima pokušavaju da uđu u crkvu punu vernika. Pošto su niska vrata, ušli su bez konja u crkvu, prekinuli su bogosluženje i isterali sve napolje zajedno sa sveštenikom Milutinom. Zbog vršenja svoje dužnosti i otvorenog sukoba sa Živojinom Nikolićem “Brkom”, prvoborcem i poslaničkim kandidatom za Ustavotvornu skupštinu, iste godine, osuđuju sveštenika Milutina na dve godine strogog zatvora pod optužbom da “ noću održava verske zborove i da je kotrobandžija”. Posle izdržanih šest meseci u Nišu pušten je na slobodu i vraćena su mu sva građanska prava, pošto je utvrđena nevinost. Živeo je i radio u Strelcu do svoje smrti u 54-oj godini.

Crkva je posle njega zanemarena i vremenom su zgrada crkve i zvonara počele da propadaju Tek 1996.godine seoski crkveni odbor uz pomoć nekoliko meštana na zvonari smenjuju krov i obnavljaju majie. Počelo se i sa obnovom crkve, ali nedostatak materijala i nesloga prekinuli su radove. Pretsednik crkvenog odbora Milutin Momčilović, zemljoradnik i pečalbar je sam prionuo i popravio bunar i omalterisao južnu stranu crkve 1998.g./Po kazivanju Milutina zabeležio autor avgusta 1998./

Iz „Učitelj pedagoško-knjižnjvni list“, sv. I, Bgd, 1896, str.45:

Pod br 7. : „U crkvi Svete Bogorodice u Strelcu (Srez lužnički, Okrug pirotski) kupljen je jedan Apostol 1863 god.za 180 groša“

Pod br, 8. : U istom mestu video sam Opšti Minej na kome ima zapis da je kupljen u Pirotu za 300 groša.

Pod br, 9. : U istom mestu video sam Trebnik kupljen 1863. godine za 70 groša.

Tih. R. Đorđević

 

Godine 1885:

Plac sa crkvom………………..75 ari

Ukupni prihodi……………….14 dinara

Danak………………………………..16 dinara i 80 para

Dve njive u Livcu……………….3 ha i 75 ari

Prema statističkim podacima nepokretna imovina strelačke crkve 1888. godine:

Njive i bašte…………………………………………………………………….3,5 ha

U opšte………………………………………………………………………………2,4 ha

Zgrada za obitovanje………………………………………………………….1

Ukupna vrednost nepokretne imovine…………………………….140,oo

Čist kapital po odbijanju dugovima……………………………….. 63,oo

Ukupna vrednost nepokr. imovine i kapitala………………..203,oo

Gotovine u blagajni bez dugova, čist kapital………………….63,oo**

(** Prilozi za statistiku Kraljevine Srbije, Beograd 1895., strana 36 i strana 64).

 

Prihodi i rashodi strelačke crkve za 1898. godinu:

 

Kapital iz prošle godine 1897. ……….18 din. i 96 para

Prihod u 1898.g. ………………………………259 din. i 90 para

Ukupna suma …………………………………….278 din. i 86 para

Rashod u 1898……………………………………242 din. i 90 para

Ostatak za 1899. ………………………………..35 din. i 96 para

/ Glas Eparhije Niške, za 1900.g., str. 154 /

Sveštenici koji su rođeni u Strelcu, a parohije su im bile van strelačke (neki od njih su služili i u Strelcu)

Pop Genča u Rakov Dolu u prvoj polovini 19. veka, pop Radovan 1837. g. u Strelcu, Radenko Gmitrović (1811-1879), Đorđe R. Popović (1842-1917) u Studeni, Stevan Đ. Popović (1878-?) u Mokri i Nišu, Kosta G, Gligorijević (1830-1902) u Rakov Dolu, Milovan (Mila) Ristić “Gačkovac” (1824-1832-1907) u Crvenoj Jabuci, Stevan V. Veljković (1833-1908) u Ljuberađi, Đura S. Veljković (1876-1941) u Ljuberađi, Gorčincima Krupcu i Pirotu, Haxi-Grigorije R. Popović (1826-1911) u Zlokućanima, Ljuberađi, Antanasije K. Popović (1857-?) u Zlokućanima i Gorčincima, Slavko Đ. Popović u Dragincu i Beloj Palanci, Gradimir S. Popović (1907-1941) u Svetij Petki (Ostrovica u Sićevačkoj Klisuri), Adam Jovanović (1840-1877) u Zlokućanima i Gorčincima, Milutin B. Radenković (1906-1960) u Dubočici kod Krive Palanke, Dubočki kod Petrovca na Mlavi, knjaževačkoj Kalni, Brestov Dolu (1942) i Strelcu.

Dr.Jovan Hadži Vasiljević: Prosvetne i političke prilike u južnim srpskim oblastima u XIX veku, Bgd, 1928.g., str.19-21:

„Još 1847. g. na položaju igumana manastira Rile nalazimo opet Srbina Stevana Kovačevića. Bio je prvi bugarski episkop, koga su sami Bugari izabrali i koga im je Vaseljenski patrijarh posvetio 1851. godine.

Str.204: Sinđelija Todora Stankovića, svešt. u Stolu u Lužničkomk srezu u pirotskom okrugu iz 1852. Singilija koju ja daju moemu rukopoloeniku popa Teodoru Stankoviću črez koju predjavlaju kako prodadoh emu moeju arhieriskoju dve sela Stol i Vavu kojato tai dve sela da popue do celog života negovog, nikoi da ne bi mogal oduzeti ih od nega…, 1852, mart 19.

/Tih.R.Đorđević, Srpska kraljevska učiteljska škola u Aleksincu/

Dr.Jovan Ilić* je 31.maja (13 juna) 1933. god. u Sremskom Karlovcima izabran za episkopa niške eparhije, na na sv. arh. saboru. Jovan Ilić je rođen u selu Dojkinci 27. decembra 1883. g. po starom kalendaru.

*/Pregled Eparh. niške) br. 1,2,3, 1933., str. 97/

 

Patrijarsi novijih vremena*:

Dimitrije (Pavlović)

Varnava (Rosić)

Gavrilo (Dožić)

Vikentije (Prodanov)

German (Đorić)

Pavle (Stojčević) izabran je 1990.godine.

U vreme patrijarha Germana komunisti su izdvojili u tzv. Makedonsku pravoslavnu crkvu tri eparhije: skopsku, zletovsko-strumičku i ohridsko-bitoljsku. Makedonsku pravoslavnu crkvu ni do danas nije priznala nijedna pravoslavna crkva u svetu.

/* Pravoslavlje br.687, 27.april 2003 god., str.28 /

Posle smrti Milutina B. Radenkovića , sveštenika (6.01.1960) strelačku parohiju je obsluživao pop Toza iz ljuberaške crkve. Prema kazivanju Čedomira B.Rakića 1.novembra 1997.godine pop Toza i Mirko Sokolović Trt iz Strelca isekli su ceriće u crkvenom braništu. „Pop je hteo da odseče i jasen u crkvenoj porti, star preko 100 godina, ali ja mu reko:

-Pope, jasenat ne diraj! Narod če te utepa“. On ga prodal na kolara u Izvor da pravi kola. Zbraše se ljuđe i raskaraše i’ .Odbranimo jasenat. Najviše se protivil Čeda Stankovsći, crkvenjak. Neje dal da se prijde pri jasen’t.

Između dva svetska rata crkvenjaci su bili: Todor Rančić Glišinac, Čedomir Ignjatović Kucka, Aleksa Aranđelović i Svetomir Cvetković Batinac. posle drugog sv. rata bili su Čedomir Stanković i Milutin Stanković

This site is protected by wp-copyrightpro.com